“Kenapa bila orang kita dah senang, mesti ada yang tak puas hati?”
Persoalan ini sering muncul apabila seseorang daripada kelompok sendiri mula berjaya. Baru buka perniagaan, ada yang kata menunjuk. Bila hidup semakin selesa, mula dipersoalkan dari mana datangnya duit. Apabila berjaya, ada pula yang sibuk mencari kelemahan.
Daripada situ timbul persepsi bahawa masyarakat Melayu sukar melihat orang lain senang.
Tetapi dari sudut psikologi, tiada bukti kukuh untuk melabel iri hati sebagai sifat sesuatu kaum. Iri hati atau envy ialah emosi manusia yang berlaku apabila seseorang melihat orang lain memiliki sesuatu yang diingininya tetapi tidak dimilikinya.
Malah, penyelidikan menunjukkan iri hati mempunyai lebih daripada satu bentuk. Jadi, persoalannya bukan semata-mata “siapa yang dengki?”, tetapi apa yang seseorang lakukan selepas merasakan dirinya ketinggalan berbanding orang lain?
Iri Hati Bermula Dengan Perbandingan
Manusia secara semula jadi membuat perbandingan sosial. Kita menilai kedudukan, pencapaian dan keadaan diri dengan melihat orang di sekeliling.
Apabila perbandingan itu berlaku dengan seseorang yang dianggap lebih berjaya, ia boleh mencetuskan rasa kurang puas hati terhadap diri sendiri.
Profesor psikologi Richard H. Smith dari University of Kentucky pernah menjelaskan bahawa sebahagian besar kehidupan emosi manusia berkait dengan bagaimana kita membandingkan diri dengan orang lain. Menurut beliau, perbandingan dengan orang yang berada di bawah kita juga boleh meningkatkan rasa kedudukan dan harga diri.
Dalam konteks media sosial, proses ini menjadi lebih mudah kerana kita sentiasa terdedah kepada pencapaian orang lain.
Rumah baharu, kereta baharu, percutian, perniagaan yang berkembang dan gaya hidup mewah semuanya boleh muncul dalam satu skrin.
Namun, apa yang kita lihat biasanya hanyalah sebahagian daripada kehidupan seseorang.
Kajian terhadap golongan muda di Malaysia juga menunjukkan bahawa social comparison memang berlaku dalam penggunaan media sosial. Satu kajian melibatkan 420 belia Malaysia mendapati social comparison merupakan peramal negatif yang paling kuat terhadap tahap self-esteem dalam kajian tersebut.
Kajian lain oleh penyelidik Universiti Putra Malaysia terhadap 220 pelajar universiti awam di Lembah Klang pula mendapati perbandingan berdasarkan keupayaan mempunyai hubungan negatif dengan self-esteem.
Bukan Semua Iri Hati Membawa Kepada Dengki
Di sinilah perbezaan penting yang sering terlepas pandang.
Penyelidik psikologi Niels van de Ven dari Tilburg University dan rakan-rakannya membezakan iri hati kepada dua bentuk utama, iaitu benign envy dan malicious envy.
Dalam kajian mereka, benign envy boleh mendorong seseorang untuk memperbaiki kedudukan diri sendiri.
Sebaliknya, malicious envy lebih berkait dengan keinginan untuk menjatuhkan orang yang dianggap lebih baik. Kajian mereka mendapati kedua-dua bentuk ini boleh muncul daripada perbandingan sosial yang sama, tetapi membawa kepada tindakan yang berbeza.
Van de Ven sendiri menerangkan bahawa iri hati ialah perasaan tidak selesa yang timbul apabila orang lain berada dalam keadaan lebih baik, tetapi tindak balas terhadap perasaan itu boleh membawa seseorang “memperbaiki diri” atau cuba “menjatuhkan orang lain.”
Maksudnya, melihat orang lain berjaya tidak semestinya menjadikan seseorang itu toksik.
Ada yang melihat kejayaan orang lain lalu berkata, “Aku pun nak capai macam itu.”
Ada juga yang memilih, “Aku tak boleh jadi macam dia, jadi biarlah dia jatuh.”
Media Sosial Boleh Memburukkan Perbandingan
Media sosial memang menyediakan ruang yang sangat mudah untuk kita membuat perbandingan, tetapi kesannya tidak semestinya sama kepada semua orang.
Kajian semakan oleh Adrian Meier dan Benjamin K. Johnson mendapati penyelidikan mengenai social comparison, envy dan kesejahteraan di media sosial memberikan keputusan yang bercampur.
Kajian terdahulu banyak mengaitkan perbandingan sosial dan iri hati dengan kesejahteraan yang lebih rendah. Namun, kajian lebih baharu turut menunjukkan bahawa perbandingan sosial boleh menghasilkan kesan positif dalam keadaan tertentu, termasuk menjadi sumber inspirasi.
Ini bermakna masalahnya bukan semata-mata kerana seseorang melihat orang lain lebih berjaya.
Yang lebih penting ialah bagaimana kejayaan itu ditafsirkan.
Jika kejayaan orang lain dianggap sebagai bukti bahawa diri sendiri gagal, perbandingan itu boleh menjadi menyakitkan.
Jika ia dianggap sebagai contoh yang boleh dicontohi, perbandingan yang sama boleh menjadi motivasi.
Bila Iri Hati Bertukar Menjadi Masalah?
Kajian mengenai benign dan malicious envy menunjukkan garis pemisahnya terletak pada tindak balas.
Dalam satu kajian yang melibatkan 500 pelajar universiti, penyelidik dari Sunway University dan Monash University Malaysia mendapati malicious envy menjadi pengantara antara social comparison dengan kecenderungan melakukan tingkah laku tidak jujur dalam konteks akademik.
Sebaliknya, benign envy lebih berkait dengan sifat motivasi dan tidak menunjukkan corak yang sama.
Penyelidikan lain juga mendapati malicious envy berkait dengan kecenderungan melakukan gossip negatif, manakala benign envy boleh menggalakkan usaha memperbaiki diri.
Jadi, rasa tidak selesa apabila melihat orang lain lebih berjaya bukan semestinya masalah.
Masalah bermula apabila rasa itu diterjemahkan kepada tindakan untuk menjatuhkan orang lain.
Jadi, Betul Ke Melayu Lebih ‘Kuat Dengki’?
Berdasarkan kajian yang tersedia, kita tidak boleh membuat kesimpulan bahawa orang Melayu secara semula jadi lebih kuat dengki daripada kaum lain.
Kajian psikologi lebih banyak menunjukkan bahawa iri hati berkait dengan faktor seperti perbandingan sosial, persepsi terhadap kedudukan diri, harga diri dan bagaimana seseorang menilai kejayaan orang lain.
Malah, kajian di Malaysia menunjukkan fenomena social comparison berlaku dalam kalangan masyarakat tempatan, tetapi itu masih tidak membuktikan bahawa satu kaum lebih iri hati daripada kaum lain.
