Bil elektrik Tenaga Nasional Berhad (TNB) kembali menjadi perhatian apabila sebahagian pengguna mempersoalkan perubahan jumlah bayaran elektrik yang diterima setiap bulan.
Perhatian ini tidak boleh dipisahkan daripada perubahan mekanisme pelarasan kos elektrik yang berlaku pada 1 Julai 2025, apabila Automatic Fuel Adjustment (AFA) menggantikan mekanisme Imbalance Cost Pass-Through (ICPT).
AFA diperkenalkan sebagai sebahagian daripada struktur tarif elektrik baharu dan bertujuan membolehkan kos penjanaan elektrik diselaraskan dengan lebih kerap berdasarkan keadaan semasa.
Namun, apabila jumlah bil berubah dari bulan ke bulan, persoalan mula timbul dalam kalangan pengguna. Jika AFA dikatakan lebih telus dan adil, mengapa bil elektrik masih menjadi perkara yang dipersoalkan?
Sebelum Julai 2025 – ICPT Digunakan
Sebelum AFA diperkenalkan, perubahan kos bahan api dan kos penjanaan tertentu diselaraskan melalui mekanisme ICPT.
Melalui mekanisme ini, perubahan kos boleh diterjemahkan dalam bentuk rebat atau surcaj kepada pengguna selepas mengambil kira kos penjanaan sebenar dan keputusan kerajaan.
Menurut TNB, ICPT membolehkan turun naik kos bahan api dan kos penjanaan tertentu disalurkan kepada pengguna tanpa mengubah tarif asas elektrik.
1 Julai 2025 – AFA Menggantikan ICPT
Mulai 1 Julai 2025, AFA menggantikan ICPT di Semenanjung Malaysia sebagai sebahagian daripada pelaksanaan tempoh kawal selia IBR keempat yang berkuat kuasa sehingga 31 Disember 2027.
Perubahan paling ketara ialah pelarasan kos dibuat setiap bulan, bukannya melalui mekanisme ICPT yang sebelum ini disemak secara berkala.
Suruhanjaya Tenaga (ST) menjelaskan bahawa AFA membolehkan caj penjanaan diselaraskan berdasarkan perubahan harga bahan api, kos di bawah perjanjian pembelian tenaga dan beberapa kos penjanaan lain.
Mengapa AFA Diperkenalkan?
Menurut ST, struktur baharu ini direka supaya kos pembekalan elektrik lebih mencerminkan keadaan sebenar dan perubahan kos penjanaan dapat diselaraskan dengan lebih dinamik.
ST turut menjelaskan bahawa tarif elektrik kini terdiri daripada dua komponen utama iaitu tarif asas dan AFA.
Tarif asas merangkumi kos pembekalan elektrik yang cekap, manakala AFA berfungsi sebagai mekanisme pelarasan apabila berlaku perubahan pada kos penjanaan tertentu.
Jadi, perubahan pada AFA tidak semestinya bermaksud tarif asas elektrik dinaikkan.
Oktober 2025 – TNB Pertahankan AFA Sebagai Lebih Telus
Beberapa bulan selepas pelaksanaannya, penjelasan mengenai AFA kembali mendapat perhatian.
Dalam laporan pada Oktober 2025, TNB menjelaskan bahawa AFA bukan tarif baharu, sebaliknya mekanisme yang membolehkan pelarasan kos dibuat setiap bulan mengikut keadaan pasaran.
Pada ketika itu, kadar AFA juga boleh berada dalam bentuk rebat atau surcaj. Sebagai contoh, kadar AFA bagi Oktober 2025 dilaporkan pada -6.50 sen/kWj, berbanding -1.10 sen/kWj pada September, menunjukkan kadar tersebut boleh berubah mengikut keadaan kos bahan api dan faktor berkaitan.
2026 – Persoalan Beralih Kepada Jumlah Bil
Masuk 2026, persoalan pengguna bukan lagi sekadar mengenai kewujudan AFA, tetapi berapa besar kesannya terhadap bil bulanan.
Apabila jumlah bayaran berubah, pengguna perlu melihat beberapa komponen secara keseluruhan. Jumlah akhir bil bukan ditentukan oleh AFA semata-mata kerana penggunaan elektrik, kategori tarif dan tempoh bil turut memainkan peranan.
Namun, sifat AFA yang berubah setiap bulan menyebabkan komponen ini menjadi antara perkara yang perlu diperhatikan apabila pengguna membandingkan bil dari satu bulan ke bulan berikutnya.
Jadi, Kenapa Bil Boleh Berubah?
Secara mudahnya, AFA bergerak mengikut perubahan kos penjanaan tertentu.
ST menyatakan AFA mengambil kira faktor seperti harga bahan api, kos di bawah perjanjian pembelian tenaga dan kos penjanaan berkaitan tenaga boleh baharu.
Ini bermakna apabila faktor yang digunakan dalam pengiraan berubah, kadar AFA juga boleh berubah. Kesan akhirnya kepada pengguna pula bergantung kepada penggunaan elektrik dan komponen bil yang berkaitan.
Sebab itu, bil yang lebih tinggi tidak boleh terus dianggap berpunca daripada “kenaikan tarif” tanpa melihat pecahan sebenar bil.
Di Mana Timbul Persoalan Pengguna?
Di sinilah persoalan mengenai ketelusan mula timbul.
Walaupun AFA direka supaya pelarasan kos dapat dibuat dengan lebih kerap dan ST menyatakan maklumat berkaitan kadar tersebut dilaporkan setiap bulan, pengguna masih mahu memahami dengan jelas bagaimana perubahan kadar itu diterjemahkan kepada jumlah yang perlu dibayar.
Persoalan yang lebih dekat dengan pengguna ialah: berapa banyak bil mereka dipengaruhi oleh penggunaan elektrik dan berapa banyak pula datang daripada pelarasan AFA?
Bukan TNB Sahaja Yang Menentukan Mekanisme Ini
AFA juga bukan mekanisme yang ditetapkan TNB secara bersendirian.
Di bawah rangka kerja IBR, Suruhanjaya Tenaga mempunyai peranan dalam penetapan tarif dan caj elektrik, tertakluk kepada kelulusan Menteri.
Maka, apabila timbul persoalan mengenai bil, isu ini bukan sekadar melibatkan TNB sebagai syarikat utiliti, tetapi turut berkait dengan bagaimana mekanisme tarif dan AFA ditetapkan serta dikawal selia.
Jadi, AFA Lebih Telus Atau Tidak?
Secara asasnya, AFA memang diperkenalkan untuk menjadikan pelarasan kos penjanaan lebih dinamik dan mencerminkan keadaan kos semasa.
Tetapi bagi pengguna, persoalan ketelusan bukan hanya tentang formula yang digunakan. Ia juga mengenai sejauh mana pengguna boleh memahami perubahan pada bil mereka.
Jadi, kronologinya jelas: ICPT digunakan sebelum Julai 2025 → AFA diperkenalkan pada 1 Julai 2025 → pelarasan mula dibuat secara bulanan → TNB menjelaskan AFA sebagai mekanisme yang lebih telus → dan kini perubahan bil terus menjadi perhatian pengguna.
Dengan kata lain, persoalannya bukan semata-mata ‘AFA menyebabkan bil naik atau tidak?’, tetapi ‘bila bil berubah, pengguna boleh nampak dengan jelas apa sebenarnya yang menyebabkan perubahan itu?’
