Kecoh di media sosial apabila ramai mula membincangkan soal kedudukan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan. Ada yang menyangka takhta negeri secara automatik diwarisi oleh anak pemerintah terdahulu, ada pula yang menganggap Menteri Besar atau kerajaan negeri mempunyai kuasa menentukan siapa yang menjadi Yamtuan.
Kedua-dua tanggapan itu tidak menggambarkan keseluruhan sistem Negeri Sembilan.
Yang menjadikan keadaan lebih mengelirukan ialah kemelut semasa turut melibatkan persoalan mengenai Undang Yang Empat, Dewan Keadilan dan Undang serta Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959. Malah, pihak-pihak yang terlibat kini mengemukakan tafsiran berbeza mengenai kesahan beberapa tindakan berkaitan kedudukan Yang di-Pertuan Besar.
Jadi sebelum membuat kesimpulan berdasarkan komen di media sosial, lebih baik kita faham dahulu bagaimana sistem pemerintahan Negeri Sembilan sebenarnya berfungsi.
Negeri Sembilan mempunyai sistem beraja yang unik kerana pemilihan Yang di-Pertuan Besar tidak beroperasi semata-mata berdasarkan pewarisan automatik daripada seorang pemerintah kepada anaknya.
Negeri Sembilan Bukan Sembilan Orang Undang
Ini salah faham pertama yang perlu diperbetulkan.
Walaupun namanya Negeri Sembilan, bukan semua sembilan luak mempunyai Undang yang memilih Yang di-Pertuan Besar.
Kuasa pemilihan Yang di-Pertuan Besar secara tradisinya berkait dengan Undang Yang Empat, iaitu:
- Undang Luak Sungai Ujong
- Undang Luak Jelebu
- Undang Luak Johol
- Undang Luak Rembau
Keempat-empat Undang ini mempunyai kedudukan penting dalam struktur Adat Perpatih dan pemerintahan Negeri Sembilan.
Jadi apabila orang menyebut Undang Yang Empat, ia bukan bermaksud sembilan orang ketua adat.
Ia merujuk kepada empat institusi Undang yang mempunyai kedudukan khusus dalam sistem tersebut.
Siapa Pilih Siapa?
Inilah bahagian yang paling penting.
Sistem Adat Perpatih mempunyai struktur kepimpinan yang tersusun. Dalam struktur adat, kepimpinan bergerak melalui beberapa peringkat seperti perut, Buapak, Lembaga dan Undang.
Konsep pentingnya ialah keputusan tidak dibuat semata-mata berdasarkan kehendak seorang individu. Ia mempunyai unsur muafakat, perwakilan dan tanggungjawab adat.
Dalam konteks pemilihan Yang di-Pertuan Besar, Undang Yang Empat memainkan peranan utama dalam memilih pemerintah, tertakluk kepada syarat dan kerangka yang ditetapkan oleh adat serta Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan.
Sebab itu sistem ini berbeza daripada gambaran mudah bahawa takhta hanya bergerak daripada seorang ayah kepada anak lelaki sulung.
Jadi Siapa Yang Boleh Dipilih Jadi Yamtuan?
Bukan sesiapa sahaja.
Pemilihan Yang di-Pertuan Besar mempunyai syarat dan lingkungan calon yang ditetapkan oleh adat serta undang-undang negeri.
Keturunan dan kedudukan kerabat tetap penting.
Tetapi menjadi anak kepada Yang di-Pertuan Besar tidak bermaksud seseorang itu secara automatik mendapat takhta.
Undang Yang Empat mempunyai peranan dalam memilih calon yang memenuhi syarat menurut kerangka tersebut.
Perkara inilah yang sering terlepas apabila sistem Negeri Sembilan dibandingkan secara terus dengan sistem monarki warisan yang lain.
Sebab Itu Takhta Tak Semestinya Turun Kepada Anak
Sejarah Negeri Sembilan sendiri memberikan contoh yang jelas.
Apabila Tuanku Munawir mangkat pada 1967, putera baginda, Tuanku Muhriz, tidak menjadi Yang di-Pertuan Besar pada ketika itu. Undang Yang Empat memilih adinda Tuanku Munawir, Tuanku Ja’afar, sebagai Yang di-Pertuan Besar.
Kemudian apabila Tuanku Ja’afar mangkat pada 2008, Tuanku Muhriz pula dipilih sebagai Yang di-Pertuan Besar dan naik takhta pada 29 Disember 2008. Rekod rasmi Majlis Raja-Raja turut mencatatkan tarikh tersebut.
Contoh ini menunjukkan satu perkara penting.
Keturunan diraja adalah sebahagian daripada sistem, tetapi pewarisan automatik daripada ayah kepada anak bukan satu-satunya mekanisme.
Apa Peranan Undang Yang Empat?
Undang Yang Empat bukan sekadar pembesar adat yang hadir dalam istiadat.
Kedudukan mereka mempunyai kaitan langsung dengan struktur pemerintahan Negeri Sembilan, termasuk proses berkaitan Yang di-Pertuan Besar.
Dalam isu semasa, perkara ini menjadi sangat penting kerana berlaku pertikaian mengenai siapa yang mempunyai bidang kuasa untuk menentukan kesahan tindakan berkaitan kedudukan pemerintah.
Dewan Keadilan dan Undang kini menegaskan bahawa perkara berkaitan adat Melayu, termasuk soal pemilihan, pelantikan, peletakan jawatan dan penyingkiran Yang di-Pertuan Besar serta Undang, berada dalam bidang kuasa yang diperuntukkan kepadanya di bawah Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan 1959.
Pada masa sama, kerajaan negeri pula menegaskan bahawa kedudukan dan proses berkaitan Yang di-Pertuan Besar perlu beroperasi mengikut Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan 1959 dan prinsip Raja Berperlembagaan.
Inilah antara sebab mengapa kemelut semasa menjadi begitu rumit.
Ia bukan sekadar persoalan siapa jadi Yamtuan.
Ia turut menyentuh siapa mempunyai kuasa untuk melakukan sesuatu tindakan terhadap jawatan tersebut dan prosedur apa yang mesti dipatuhi.
Adat Bukan Bererti Tiada Undang-Undang
Ini juga salah faham yang biasa berlaku.
Ada yang melihat Adat Perpatih sebagai sistem tradisional yang berdiri sendiri tanpa kaitan dengan undang-undang moden.
Sebenarnya Negeri Sembilan mempunyai Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, yang menjadi sebahagian daripada kerangka perlembagaan negeri.
Maka sistem pemerintahan negeri hari ini bukan sekadar berdasarkan adat secara lisan.
Ia beroperasi dalam gabungan adat, institusi diraja dan undang-undang bertulis.
Sebab itu sebarang pertikaian mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar tidak boleh diputuskan hanya berdasarkan apa yang seseorang anggap sebagai adat.
Persoalannya ialah apakah peruntukan undang-undang dan adat yang terpakai serta sama ada prosedur yang ditetapkan telah dipatuhi.
Menteri Besar Bukan Orang Yang Memilih Yamtuan
Ini juga perlu dijelaskan.
Menteri Besar mengetuai kerajaan negeri dan memainkan peranan penting dalam pentadbiran negeri.
Tetapi jawatan Menteri Besar tidak bermaksud beliau mempunyai kuasa peribadi untuk memilih siapa yang menjadi Yang di-Pertuan Besar.
Malah, Menteri Besar sendiri pada 15 September menyatakan bahawa beliau tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menamatkan atau mengosongkan jawatan Yang di-Pertuan Besar, dan bahawa perkara tersebut tertakluk kepada Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan 1959.
Ini menunjukkan mengapa penting untuk membezakan antara kerajaan negeri dengan institusi adat dan diraja.
Kedua-duanya mempunyai fungsi yang berbeza.
Apa Jadi Kalau Takhta Kosong?
Apabila berlaku kekosongan jawatan Yang di-Pertuan Besar, proses pemilihan bukan seperti pilihan raya umum dan bukan juga sistem automatik berdasarkan siapa anak sulung.
Undang Yang Empat mempunyai peranan utama dalam proses pemilihan, tertakluk kepada syarat dan peruntukan yang berkaitan.
Sebab itu apabila seseorang Yang di-Pertuan Besar mangkat atau berlaku kekosongan yang sah, persoalan seterusnya bukan sekadar:
“Siapa anaknya?”
Tetapi:
“Siapa calon yang memenuhi syarat dan bagaimana proses pemilihannya dilaksanakan?”
Kenapa Sistem Ini Masih Digunakan?
Jawapannya terletak pada sejarah Negeri Sembilan sendiri.
Adat Perpatih membentuk struktur sosial dan kepimpinan yang mempunyai hierarki tersendiri.
Daripada peringkat masyarakat adat sehingga kepada institusi Undang, sistem ini membentuk satu rangkaian kepimpinan yang berbeza daripada model monarki warisan mutlak.
Yang di-Pertuan Besar berada di kedudukan tertinggi sebagai pemerintah negeri, tetapi proses pemilihannya mengekalkan peranan institusi Undang.
Itulah antara ciri yang menjadikan Negeri Sembilan unik dalam sistem beraja Malaysia.
Jadi Siapa Sebenarnya Yang Memilih Yamtuan?
Jawapan paling mudah ialah:
Undang Yang Empat.
Tetapi jawapan yang lebih tepat ialah pemilihan itu berlaku dalam kerangka Adat Perpatih dan Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan, dengan calon yang memenuhi syarat yang ditetapkan.
Ia bukan pilihan raya.
Ia juga bukan sistem automatik anak sulung mewarisi takhta.
Ia merupakan pemilihan melalui institusi adat yang kemudiannya beroperasi dalam kerangka pemerintahan berperlembagaan.
Dan inilah perkara yang ramai terlepas pandang ketika membaca perdebatan di media sosial sekarang.
Kemelut semasa bukan alasan untuk menganggap semua perkara tentang sistem Negeri Sembilan adalah mudah.
Sebaliknya, ia menunjukkan betapa pentingnya memahami struktur tersebut sebelum membuat kesimpulan tentang siapa mempunyai kuasa, siapa boleh memilih dan bagaimana seorang Yang di-Pertuan Besar boleh dilantik.
Negeri Sembilan bukan sekadar mempunyai raja.
Negeri Sembilan mempunyai satu sistem adat dan perlembagaan yang menentukan bagaimana institusi rajanya berfungsi.
Dan untuk memahami Yamtuan, kita perlu memahami sistem itu terlebih dahulu.
